Biri varmış, biri yoxmuş. Milyardlarla il yaşı olan, təbiətin sehrli rəqsləri ilə dolu bir dünya varmış. Günəş hər doğanda onu nurlandırır, ulduzlar isə gecələr səmanı bəzəyirmiş. Bu sehrli dünyada fəsillər bir pərdə kimi növbələşir, təbiətin ürəyinin döyüntüsü ilə birgə rəqs edirmiş.
Bu dünyada Aylin adlı maraqlı bir qız yaşayırmış. Aylin çox sualcıl uşaq imiş. Kiçik yaşına baxmayaraq, dünyanı kəşf etmək, təbiətin sirlərini anlamaq üçün daim yeni suallar axtarırmış. Bir axşam həyətdə ulduzlara baxarkən fəsillərin necə əmələ gəldiyini düşünüb. Dərin fikirlərə dalıb, sonda babasından soruşmağa qərar verib. Aylin həyəcanla babasının yanına qaçıb.
“Baba, fəsillər haradan gəlir? Niyə onların hər biri başqa-başqa görünür?”
Baba nəvəsinin marağına sevinərək gülümsəyib: “Aylin, fəsillərin sirri təbiətin sehrli dövranında gizlənib. Hər fəsil özünün maraqlı hekayəsini danışır.”
Aylinin gözləri bərəlib, o, böyük həvəslə babasını dinləməyə başlayıb.
Yazın oyanışı
“Fəsillər Yer kürəsinin Günəş ətrafında hərəkəti və onun oxunun əyriliyi ilə bağlıdır. Qışda Şimal yarımkürəsi Günəşdən kənara əyildiyi üçün daha az istilik alır. Amma Yer hərəkətini davam etdirdikcə, oxun əyriliyi səbəbindən Günəş şüaları fərqli bölgələrə bərabər düşmür.”
Baba danışdıqca Aylin sanki sehrli bir biliklər dünyasına addım atdığını hiss edib və onu diqqətlə dinləməyə davam edib.
“Yaz gələndə Günəş şüaları Şimal yarımkürəsinə daha düz düşməyə başlayır. Günlər uzanır, gecələr qısalır. Torpaq bu istilikdən isinir, qarlar əriyir, bitkilər yuxudan oyanır. Təbiət yenidən canlanır, bir çox bitki tumurcuqlarını açaraq çiçək açır.”
Yayın bərəkəti
“Yay fəsli Şimal yarımkürəsinin Günəşə doğru ən çox əyildiyi dövrdə yaşanır. Bu, Şimal yarımkürəsinin daha çox Günəş işığı almasına və günlərin daha uzun olmasına səbəb olur. Günəş şüaları dik bucaq altında düşür və daha güclü istilik verir.”
Bu güclü istilik torpağı və suyu qızdırır. Çayların, göllərin temperaturu artır, su buxarlanaraq havaya yüksəlir. Bu da buludların əmələ gəlməsinə səbəb olur və bəzən yağış gətirir.
Bununla yanaşı, yay fəslində bitkilər və ağaclar böyüməyə, fotosintez etməyə davam edir. Bitkilər Günəş işığının enerjisini yarpaqları ilə tutub qida maddəsinə çevirir. Bu zaman havaya oksigen də buraxılır. Ona görə yay bitkilərin ən məhsuldar vaxtıdır.
Yay ayları təbiətin bolluğunun göstəricisidir. Bu dövrdə tarla və bağ məhsulları yetişir, meyvə ağacları bol bəhrə verir, təbiətin səxaveti insanları sevindirir.
Aylin yazın necə yarandığını öyrənərkən təbiətin oyanışını gözləri önündə canlandırıb. İndi isə babasının sözləri sayəsində yayın bərəkətini, isti Günəş altında qaçan uşaqların sevincini hiss edib.
Payızın rəng karnavalı
“Yay bitəndə Günəş şüaları əvvəlki kimi dik düşmür, günlər qısalır. Bu, bitkilərdə fotosintezi zəiflədir və yarpaqlardakı xlorofilin azalmasına səbəb olur. Xlorofil azaldıqca yarpaqlarda olan karotin və antosianin kimi digər piqmentlər üzə çıxır.”
Bu proses yarpaqların sarı, qırmızı və narıncı rəngə boyanmasına səbəb olur. Külək əsdikcə rəngarəng yarpaqlar ağaclardan tökülüb yerdə əlvan bir xalça yaradır. Payızın sərin havası bitkilərin inkişafını yavaşladır və yarpaq tökümünə şərait yaradır.”
Aylin maraqla babasına baxıb soruşub: “Deməli, payızda yarpaqların rəngi karotin və antosianindən asılıdır?”
Baba nəvəsinin sualına sevinərək cavab verib: “Düz tapdın, Aylin! Karotin və antosianin yarpaqlarda olan piqmentlərdir, yəni rəng verən maddələrdir. Payız gələndə xlorofil azalır, yarpaqlar yaşıl rəngini itirir. Amma karotin və antosianin daha aydın görünməyə başlayır. Sarı və narıncı rənglər karotindən, qırmızı və bənövşəyi çalarlar isə antosianindən gəlir. Bu piqmentlər sayəsində payız meşələri gözəl rənglərə boyanır.”
Aylin babasının izahını diqqətlə dinləyərkən təbiətdəki bu mürəkkəb prosesin arxasında duran elmi anlamağa çalışıb. Bu cavab onun marağını daha da artırıb, təbiət haqqında daha çox öyrənmək üçün onu həvəsləndirib.
Qışın sükutu
“Qış fəsli Şimal yarımkürəsinin Günəşdən ən çox uzaqlaşdığı dövrdə yaşanır. Bu, Şimal yarımkürəsinin aldığı işığın azalmasına və günlərin qısalmasına səbəb olur.”
Günəş şüalarının yerə daha maili bucaq altında düşməsi havanın soyumasına səbəb olur.
Bu soyuma su buxarının kondensasiyasına və qar yağmasına gətirib çıxarır. Qar yavaş-yavaş torpağı örtür, buz təbəqələri əmələ gəlir.
Qış gələndə bitkilərin və ağacların böyüməsi zəifləyir və ya dayanır. Yarpağını tökməyən bəzi ağaclar enerjiyə qənaət etmək üçün fotosintezi azaldır. Təbiət sakitləşir — quşlar köç edir, heyvanlar isti sığınacaqlar axtarır.
Qışın sükutu təbiətin daxili dövranının bir hissəsidir, bir çox canlı üçün dincəlmə və yenilənmə vaxtıdır. Bitkilər köklərində enerji ehtiyatı toplayır, toxumlarını qoruyur. Bəzi heyvanlar qış yuxusuna gedir və ya enerjiyə qənaət etmək üçün bədən temperaturunu aşağı salır.”
Babasının söhbəti Aylinin zehnində yeni bir pəncərə açıb. Aylin artıq təbiətin sirlərini daha dərindən öyrənməyə və kəşf etməyə hazır imiş.
